Hövzə Xəbər Agentliyinin verdiyi məlumata görə, son bir neçə həftə ərzində azərbaycanlı müsəlman qızların və müəllimlərin hicablı olduqları üçün məktəblərə buraxılmadığına dair məlumatlar, şahid ifadələri və video görüntülər yayılıb. Həmin məlumatlarda bildirilir ki, onların məktəbə daxil olmasına yalnız hicablarını çıxardıqları halda icazə verilir. Azərbaycanda şagirdlərin və müəllimələrin hicabla məktəbə getməsinə icazə verilmir.
Uzun əsrlər boyu formalaşmış İslam və şiə mədəniyyəti ənənələrinə malik Azərbaycan Respublikası Əhli-beyt (ə) maarifinin zəngin və dəyərli irsini öz tarixində yaşadıb. Bu baxımdan, belə bir cəmiyyətdə dini hökmlərin yerinə yetirilməsinə hər hansı məhdudiyyətin tətbiqi gənc nəslin dini və mədəni kimliyinin gələcəyi ilə bağlı ciddi narahatlıqlar doğurur.
Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti ötən il sentyabrın 21-də məktəblərdə geyim qaydalarını tənzimləyən qanunvericiliyə dəyişiklikləri təsdiq edib. Rəsmilər bu addımı ümumi təhsilin dünyəvi xarakterinin gücləndirilməsinə yönəlmiş tədbir kimi təqdim edirlər.
Qəbul edilmiş qaydalara əsasən, məktəbli formasının üzərindən hər hansı əlavə geyim və ya örtükdən istifadə edilməsi, eləcə də məktəblərdə müəyyən edilmiş vahid geyim formasına uyğun gəlməyən və ya rəsmilərin qənaətinə görə, təhsilin dünyəvi xarakteri prinsipinə zidd hesab olunan geyimlərin geyinilməsi qadağandır.
Azərbaycanda məktəblərdə hicabla bağlı tətbiq olunan qadağa, habelə müsəlman uşaqların və müəllimlərin yaşadıqları çətinliklərin və onların göz yaşlarının əks olunduğu görüntülər ictimai narahatlıq doğurur. Bu vəziyyət dünyəvilik anlayışının mahiyyəti və tətbiq mexanizmləri ilə bağlı məsələləri yenidən gündəmə gətirir.
Mövcud vəziyyət bir sıra mühüm suallar doğurur: Dünyəvilik, azadlıq, insan hüquqları və humanizm kimi prinsiplər bəzi hallarda İslam hökmlərinə qarşı mübarizə vasitəsinə çevrilə bilərmi?
Müsəlman şagird dini etiqadına sadiq qaldığına görə məhdudiyyətlə üzləşdikdə, dünyəvilik prinsipinin etiqad azadlığını hansı həddə qədər qoruduğu məsələsi də aktuallaşır. Başqa sözlə, etiqad azadlığı yalnız mövcud hakim baxışlarla uzlaşdığı halda təmin edilirmi? Dünyəvilik adı altında cəmiyyətin adət-ənənələrini və inanclarını əhalinin müəyyən bir qisminin iradəsinə zidd şəkildə dəyişdirmək nə dərəcədə əsaslandırıla bilər?
Hicab müsəlman qızlar üçün sadəcə geyim forması deyil, onların həyat tərzinin və dini etiqadının ayrılmaz tərkib hissəsidir və belə olaraq qalacaqdır.
Hicab dini bir vəzifədir, yoxsa şəxsi seçim?
İslam dinində hicab məsələsi Qurani-Kərimdə açıq şəkildə hökmü bəyan edilmiş dini vəzifələrdən biridir. Uca Allah Nur surəsinin 31-ci ayəsində buyurur:
وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا ۖ وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَىٰ جُيُوبِهِنَّ ۖ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَىٰ عَوْرَاتِ النِّسَاءِ ۖ وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ ۚ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ
Mömin qadınlara da de ki, gözlərini (harama baxmaqdan) çevirsinlər və ayıb yerlərini (zinadan) qorusunlar. Öz-özlüyündən görünən qisimlər istisna olmaqla, zinətlərini göstərməsinlər. Baş örtüklərini yaxalarının üstünə örtsünlər. Zinətlərini ərləri, ataları, ərlərinin ataları, oğulları, ərlərinin oğulları, qardaşları, qardaşlarının oğulları, bacılarının oğulları, öz qadınları (mömin qadınlar), sahib olduqları cariyələr, kişiliyi qalmamış xidmətçilər, yaxud qadınların məhrəm yerlərinin fərqində olmayan uşaqlardan başqasına göstərməsinlər! Gizlətdikləri zinətlər bilinsin deyə ayaqlarını yerə vurmasınlar! Ey möminlər, hamılıqla Allaha tövbə edin ki, bəlkə, nicat tapasınız!
Höccətül-İslam vəl-müslimin ustad Qiraətinin təfsirinə əsasən, bu ayədən aşağıdakı nəticələri çıxarmaq olar:
1. Hicab və örtünmək vacibdir.
2. Qadının hicaba riayət etməklə cəmiyyətdə iştirak etməsinə heç bir maneə yoxdur.
3. Hicaba riayət etməyin və özünü nümayiş etdirməkdən çəkinməyin bir sıra mühüm faydaları vardır. Bu faydalara mənəvi rahatlığın təmin olunması, ailə bağlarının möhkəmləndirilməsi, nəslin qorunması, cinsi qəsd və təcavüz hallarının qarşısının alınması, cinsi yolla keçən xəstəliklərin və psixoloji pozuntuların profilaktikası, boşanma, intihar, nikahdankənar doğulan uşaqların sayının və abort hallarının azalması, mənfi rəqabətin aradan qaldırılması, qadının şəxsiyyətinin və insani dəyərlərinin qorunması, eləcə də müxtəlif cəmiyyətləri öz təsiri altına alan şəhvətpərəst baxış və niyyətlərdən uzaq qalmaq daxildir.
Digər tərəfdən, bu yazıda müxtəlif ölkələrin bəzi məktəblərində cinsi təcavüz və seksual xarakterli psixoloji təzyiq göstərmə hallarının yayılma vəziyyətinə dair statistik məlumatlara da yer verilir. Məsələn, ABŞ-in Hökumət Hesabatlılıq İdarəsi (GAO) 2021-ci ildə açıqladığı və 2017–2018-ci tədris ilinə aid məlumatlara əsaslanan hesabatda 4 247 dövlət məktəbinin öz ərazisində ən azı bir cinsi təcavüz hadisəsi barədə məlumat verdiyi bildirilir. Həmin hesabatda şagirdlərə qarşı məktəb əməkdaşları tərəfindən törədilmiş seksual xarakterli pozuntular barədə məlumat verən məktəblərin sayının isə təxminən 939 olduğu qeyd edilir.
Bundan əlavə, bu qeyddə Göteborq Universitetində hazırlanmış psixologiya üzrə bir dissertasiyaya da istinad olunur. Həmin dissertasiyada irəli sürülən iddiaya əsasən, İsveçdə orta məktəb siniflərində təhsil alan uşaqların 60 faizi son bir il ərzində seksual xarakterli psixoloji təzyiq göstərmə hallarının şahidi olub, 10 yaşlı şagirdlərin isə 45 faizi özlərinin belə halların qurbanı olduqlarını bildirib. Bu kontekstdə həmyaşıdlar arasında baş verən qısnama və təzyiq hallarına da diqqət çəkilir.
Bununla belə, qeyd olunan statistik məlumatların dəqiq və obyektiv qiymətləndirilməsi üçün ilkin hesabatların və tədqiqat materiallarının nəzərdən keçirilməsi, tədqiqatların əhatə etdiyi əhali qrupunun, psixoloji təzyiq göstərmə və cinsi təcavüz anlayışlarının dəqiq təriflərinin, eləcə də məlumatların toplanması metodologiyasının nəzərə alınması zəruridir. Təkcə məktəblərdə qarışıq təhsil modelinin tətbiq olunması həmin məktəblərin növü ilə cinsi psixoloji təzyiq göstərmə hallarının baş verməsi arasında səbəb-nəticə əlaqəsinin mövcudluğunu sübut etmək üçün kifayət deyil.
Bununla belə, əsas sual aktuallığını qoruyur: Əhalisinin böyük əksəriyyətinin müsəlman olduğu geniş yayılmış statistik məlumatlarda da öz əksini tapan Azərbaycan Respublikası kimi bir ölkədə nə üçün şagirdlər dini geyimlərinə riayət etdiklərinə görə təhsil hüquqlarının məhdudlaşdırılması ilə üzləşməlidirlər?
Müsəlman qızların dini məsuliyyəti və təhsil hüququ l Hicab, dünyəvilik və ictimai məsələlər
Hicabın dini vəzifə kimi mahiyyəti, müsəlman qızların təhsil hüququ, dünyəvilik prinsipinin tətbiqi və qadınların ictimai həyatda iştirakı Azərbaycan Respublikasında məktəblərdə dini geyimlə bağlı müzakirələrin əsas mövzuları sırasındadır. Bu məsələlərə həsr olunmuş qeyddə İslam fiqhinin yanaşması, dini alimlərin fikirləri və dünyəvilik anlayışının müxtəlif tətbiq modelləri nəzərdən keçirilir. Müəllif, həmçinin Azərbaycan Respublikasının təhsil və mədəniyyət siyasəti ilə bağlı bir sıra suallar qaldıraraq, müsəlman şagirdlərin dini etiqad və təhsil hüquqlarının uzlaşdırılmasının əhəmiyyətinə diqqət çəkir.
Hicab dini vəzifədir
Həddi-büluğ yaşına çatmış qız İslam etiqadına əsasən, hicabın onun üzərinə düşən vacib dini vəzifələrdən biri olduğunu dərk edir. Bu baxımdan, hicaba riayət etmək onun üçün sadəcə şəxsi zövq və seçim məsələsi deyil, uca Allahın əmrinə itaətin təzahürü hesab olunur.
Bu məqamda belə bir sual ortaya çıxır: Təhsil sahəsində tətbiq olunan qanunlar şəri hökmün yerinə yetirilməsinə mane ola bilərmi?
İslam fiqhinin nəzərindən, qız şəri büluğ yaşına çatdıqda özünə aid dini hökmlərə əməl etməlidir. Bu baxımdan, dünyəvi yanaşmanı əsas götürən bir məktəb ondan hicabını çıxarmağı tələb edərsə, o, ciddi seçim qarşısında qala bilər: Ya dini etiqadına əsasən vacib hesab etdiyi örtünmə hökmündən imtina etməli, ya da bu tələbi qəbul etmədiyi təqdirdə təhsil hüququndan məhrum edilmək riski ilə üzləşməlidir.
Dini alimlərin hicab və qadının ictimai fəaliyyəti barədə fikirləri
Ayətullah Misbah Yəzdi (r) bu barədə qadınların həya və iffətinin bütün cəmiyyətin mənəvi təkamülündə mühüm rol oynadığını vurğulayaraq bildirir ki, İslam haqqında azacıq məlumatı olan hər kəs bu dinin qadınların həya və iffətini müdafiə etdiyini bilir.
Ayətullah Səfayi Hairi (r) də hicabın fəlsəfəsi və qadının ictimai fəaliyyətdə iştirakı ilə əlaqəsi barədə fikirlərini belə ifadə edir:
Qadın insanın istedadlarını özünə yönəltməmək, həmin istedadların öz daxilində məhv olmasına yol verməmək və insanın böyük potensialı qarşısında maneəyə çevrilməmək üçün özünü örtür, hərəkətlərinə, baxışlarına və danışığına nəzarət edir.
Lakin qadın danışmalı olduğunu gördükdə danışır. Necə ki, həzrət Fatimə (s.ə) danışmışdır. Cəmiyyətə çıxmalı olduğunu gördükdə isə cəmiyyətə çıxır. Necə ki, həzrət Zeynəb (s) meydana çıxmışdır. Hicablı olmaq nə danışmağa, nə cəmiyyətə çıxmağa, nə də insanlar ilə birlikdə olmağa mane olur. Sadəcə olaraq, biz meyarları itirmiş, onları nəzərdən qaçırmışıq.
Qadının səadətinin onu heç kimin görməməsində və onun da heç kimi görməməsində olduğunu düşünən həmin həzrət Fatimə (s), haqq məsələsi ortaya çıxdıqda və insanlar zülmə məruz qaldıqda, öz etiraz səsini ucaldır, fəryad edir, insanları mühakimə və mübahisəyə cəlb edir, tutarlı dəlillərlə onları elə bir şəkildə məhkum edir ki, sanki Allahın Rəsulu (s) yenidən dünyaya geri dönmüşdür.
Dünyəvilik anlayışı və dini azadlıq
Dünyəvilik ümumi mənada din institutunun dövlət institutundan ayrılmasını, dinin siyasi və dövlət idarəçiliyi strukturunda rəsmi rolunun məhdudlaşdırılmasını nəzərdə tutur. Bununla belə, dünyəvilik anlayışının müxtəlif təfsirləri və tətbiq modelləri mövcuddur. Buna görə də onların hamısını eyni yanaşma kimi qiymətləndirmək doğru olmaz.
Azərbaycan Respublikasının təhsil siyasəti ilə bağlı qeyddə qaldırılan əsas suallardan biri də təhsilin dünyəvi xarakteri ilə dini etiqad azadlığı arasındakı münasibətdir. Müəllif belə bir sual irəli sürür: Əgər təhsilin dünyəvi xarakter daşımasında məqsəd dövlətin dini etiqadlar qarşısında neytral mövqedə dayanmasını təmin etməkdirsə, nə üçün müsəlman şagirdlərin və müəllimələrin dini geyimlərinə məhdudiyyət qoyulmalıdır? Dini neytrallıq fərqli etiqadlara malik insanların ictimai məkanda iştirakına şərait yaradılması deməkdir, yoxsa dini simvolların ictimai mühitdən kənarlaşdırılması?
Azərbaycanın xarici əlaqələri və mədəniyyət siyasəti ilə bağlı mülahizələr
Müəllif məsələyə yalnız hicab və təhsil hüququ kontekstində yanaşmır, eyni zamanda Azərbaycan Respublikasının xarici əlaqələri və mədəniyyət siyasəti ilə bağlı bəzi məqamları da diqqətə çatdırır.
Qeyddə bildirilir ki, Azərbaycan hökuməti İsrail rejimi ilə enerji, müdafiə və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlıq münasibətlərini genişləndirib. Müəllifin fikrincə, bu əlaqələrin hökumətin mədəniyyət və təhsil sahəsindəki siyasəti ilə birlikdə nəzərdən keçirilməsi onun ümumi siyasi və ideoloji istiqamətinin anlaşılması baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Bundan əlavə, İsrailin bəzi media orqanlarında Azərbaycan Prezidentinin qızının yəhudiliyi qəbul etmək istəməsi ilə bağlı iddialar dərc olunub. Qeyddə də vurğulandığı kimi, bu iddianın həqiqət kimi qəbul edilməsi üçün onun mötəbər mənbələr əsasında araşdırılması və təsdiqlənməsi zəruridir.
Müəllifin qaldırdığı suallar və qiymətləndirmələr
Qeyddə irəli sürülən əsas suallardan biri belə ifadə olunur: Əhalisinin əksəriyyətini müsəlmanların təşkil etdiyi bir cəmiyyətdə nə üçün insanların dini etiqadlarına hörmət göstərmək və onların geyim seçiminə şərait yaratmaq əvəzinə, bu sahədə məhdudiyyətlər tətbiq olunur? Nə üçün azadlıq adı altında cəmiyyətin müəyyən bir qisminin dini geyiminə məhdudiyyət qoyulmalıdır?
Müəllifin yanaşmasına görə, bu siyasətlər dini neytrallıq iddiası ilə uzlaşmır və gənc nəslin dini etiqadlarının zəifləməsi üçün zəmin yarada bilər. Eyni zamanda, mədəniyyət və təhsil siyasətinin insanların dinə, İslam və regional məsələlərə münasibətinə göstərə biləcəyi təsirlərlə bağlı da narahatlıqlar mövcuddur.
Müəllif bu məsələyə dair daha iki sual da irəli sürür: Əgər qızlar öz geyimləri ilə bağlı qərar verməkdə azad olmalıdırsa, nə üçün dini geyimlərini seçmək imkanına malik olmamalıdırlar? Hökumətin məqsədi din qarşısında neytral mövqe nümayiş etdirməkdirsə, nə üçün bu qızlara hicab seçimi üçün şərait yaradılmır?
Müəllif hesab edir ki, qeyd olunan siyasətləri yalnız dünyəvilik anlayışı ilə əsaslandırmaq mümkün deyil və onların arxasında dayanan motivlər, eləcə də doğura biləcəyi nəticələr barədə suallar qaldırılmalıdır.
Bakıda LGBT bayrağının qaldırılması və dəstək yürüşləri ilə bağlı müzakirələr
Bu qeyddə diqqətə çatdırılan digər məsələlərdən biri də Bakıda LGBT bayrağının qaldırılması və bu icmaya dəstək məqsədilə yürüşlərin keçirilməsidir. Müəllif Azərbaycan Respublikasının şiə icmaları arasındakı mövqeyinə diqqət çəkərək, bəzi mədəniyyət siyasətləri çərçivəsində bu cür tədbirlərə yer verildiyi halda, müsəlman qızların dini geyim azadlığının nə üçün məhdudlaşdırıldığını sual edir.
Müəllifin qənaətinə görə, bu prosesin şiə cəmiyyətinin dini və mədəni kimliyinə, eləcə də gənc nəslə təsiri ilə bağlı narahatlıqlar mövcuddur. Qeyddə daha böyük təhlükə kimi qiymətləndirilən məqamlardan biri isə şiə şagirdlərin dini etiqadlarına uyğun İslam məktəblərinin və təhsil mərkəzlərinin olmadığı şəraitdə dünyəvi və ya təkfirçi cərəyanlar da daxil olmaqla, müxtəlif ideoloji axınların təsirinə məruz qala bilməsi ehtimalıdır.
İslam mərkəzlərinin yaradılması və dini təhsilin əhəmiyyəti
Bu baxımdan, qeyddə İslam mərkəzlərinin yaradılması və gücləndirilməsi, gənc nəslin dini və tərbiyəvi təhsil alması üçün zəruri şəraitin təmin edilməsi mühüm zərurət kimi qiymətləndirilir.
Həmrəylik mesajlarının çatdırılmasında mədəniyyət və medianın rolu
Bundan əlavə, müəllif İran xalqının mədəniyyət və media vasitələrindən istifadə etməklə Azərbaycan Respublikasının müsəlman qızlarına və müəllimələrinə həmrəylik mesajı çatdıra biləcəyini qeyd edir. Onun fikrincə, bu, hətta qısa videoçarxın və ya media qeydi formatında materialın hazırlanaraq yayımlanması vasitəsilə də həyata keçirilə bilər.
Dünyəviliyi tanımaq və tənqid etmək üçün tövsiyə olunan kitablar
Müəllif dünyəvilik anlayışını daha dərindən öyrənmək, onun nəzəri əsaslarını araşdırmaq və tənqidi baxımdan dəyərləndirmək istəyənlərə aşağıdakı kitabları tövsiyə edir:
1. Ayətullah Abdullah Cavadi Amulinin qələmə aldığı “Din və dünya münasibəti: Sekulyarizm nəzəriyyəsinin araşdırılması və tənqidi” əsəri.
(Kitabın farsca adı: Nisbəte din və donya - Bərresi və nəqde nəzəriyeye sekulyarism)
2. Ayətullah Seyid Əli Xameneinin qələmə aldığı “Quranda İslam düşüncəsinin ümumi planı” əsəri.
(Kitabın farsca adı: Tərhe kolliye əndişeye islami dər Quran)
Bu kitab İslama sistemli yanaşmanı, eləcə də onun düşüncə və ictimai həyatla bağlı aspektlərini tanımaq baxımından əhəmiyyətli mənbə kimi təqdim olunur.
Nəticə
Bu gün Azərbaycan Respublikasında müsəlman qızların və müəllimələrin hicabına məhdudiyyət qoyulması ilə bağlı gündəmə gətirilən məsələlər dünyəvilik, dini azadlıq və vətəndaş hüquqları arasındakı münasibət barədə mühüm suallar doğurur. Qeydin müəllifinin yanaşmasına görə, azadlıq və insan hüquqları şüarları dini hökmlərin məhdudlaşdırılması və insanların təhsil hüququndan məhrum edilməsi vasitəsinə çevrilməməlidir.
Bununla yanaşı, müəllif Azərbaycan ailələrinin övladlarının təhsil və tərbiyə aldıqları mühitə həssas yanaşmalarının, gənc nəslin dini və mədəni kimliyinin qorunması istiqamətində səy göstərmələrinin vacibliyini vurğulayır.
Ayətullah Səfayi Hairinin fikirlərindən belə bir nəticə çıxarmaq olar ki, hicabın məhdudiyyət kimi qəbul edilməsi ilə qadının cəmiyyətdə şüurlu və məsuliyyətli iştirakını təmin edən çərçivə kimi dəyərləndirilməsi arasında fərq mövcuddur. Hicab qadının istedadlarını məhdudlaşdırmaq və ya onu ictimai həyatdan kənarlaşdırmaq məqsədi daşımır. Əksinə, qadın hicaba riayət etməklə yanaşı, zəruri hesab etdiyi məqamda çıxış edə, öz hüquqlarını müdafiə edə və cəmiyyəti hərəkətə gətirə bilər.
Müəllif bu yanaşmanın nümunəsi kimi həzrət Fatiməni (s.ə) və həzrət Zeynəbi (s.ə) göstərir. Onlar iffət və dini dəyərlərə bağlılıqlarını qorumaqla yanaşı, zəruri məqamlarda cəsarət və tutarlı dəlillərlə haqqı müdafiə etmişlər.
Beləliklə, müəllif xalqı Azərbaycan Respublikasının həyalı və hicablı qızlarının, eləcə də müəllimələrinin səsi olmağa, onların dini etiqadlarına sadiq qalmaq və təhsil imkanlarından yararlanmaq hüquqlarını dəstəkləməyə çağırır.
Müəllif yazısını müsəlmanlara Allahın yardımının nəsib olması arzusu ilə tamamlayır.
Allahın salam və bərəkəti üzərinizə olsun
Səccad Qurbani
Rəyiniz